Kaynakları nasıl seçiyoruz?
Her video bir soruyla başlar. Önce meslek kuruluşlarının tutum bildirgelerini ve güncel meta-analizleri okuruz; tek bir yeni çalışmayı ancak mevcut kanıtı değiştirip değiştirmediğini sorarak anlatırız.
Haber ve blog yazılarını kaynak saymayız. Hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir çalışmayı (ön baskı) kullanırsak bunu açıkça söyleriz.
Videoya giren her cümleyi, dayandığı kaynakla birlikte bir iddia defterine yazarız. Defterde karşılığı olmayan cümle videoya girmez.
Neyi kontrol ediyoruz?
Her kaynak için Crossref ve OpenAlex kayıtlarında geri çekme, düzeltme ya da endişe bildirimi olup olmadığına bakarız; kontrol tarihini kaynağın altına yazarız.
Çalışmayı kimin finanse ettiğini ve yazarların sanayi bağlarını not ederiz. Takviye araştırmalarında bu bağlar yaygın; bir kaynağı bu yüzden dışlamayız ama okurun görmesi için açıkça yazarız. Okuyamadığımız bir beyanı da 'okunamadı' diye belirtiriz. Şirket adları bu sayfada yalnız çıkar beyanlarında, şeffaflık için geçer.
Her senaryoyu, onu yazmamış ayrı bir yapay zekâ denetçi yayından önce okur ve abartılı ya da kaynağın söylemediği ifadeleri işaretler; son kararı kanalı yöneten kişi verir.
Neyi yapmıyoruz?
Doz önermeyiz; bir çalışmada kullanılan miktarı anlatsak bile bunun öneri olmadığını belirtiriz. 18 yaş altındakilere takviye talimatı vermeyiz.
Hastalık tedavisi, gençleşme ya da zayıflama vaadi gibi iddialarda bulunmayız. Ürün ya da marka adı kullanmayız; takviye, gıda ya da spor ürünü şirketlerinden para, ücretsiz ürün ya da sponsorluk almayız.
Videolarda yüz ya da gerçek bir kişinin sesi yok; seslendirme yapay zekâyla üretilir ve Instagram'da yapay zekâ etiketiyle paylaşılır.
Terimler
Randomize kontrollü çalışma (RCT): Katılımcıların kurayla takviye ya da plasebo (etkisiz hap) grubuna ayrıldığı çalışma; neden-sonuç için en güvenilir tasarım.
Meta-analiz: Aynı soruyu soran birçok çalışmanın sonuçlarını birleştiren analiz. Sistematik derleme: Önceden belirlenmiş kurallarla bütün çalışmaların arandığı derleme. Anlatı derlemesi: Yazarların seçtiği çalışmaları anlatan, sistematik olmayan derleme.
Tutum bildirgesi ya da uzlaşı bildirgesi: Bir meslek kuruluşunun (örneğin ISSN, IOC) bir konudaki resmî görüşü. Kılavuz: Hekimler için hazırlanmış öneriler; öneriler kesin ya da koşullu olabilir.
Yağsız kütle: Vücutta yağ dışındaki doku (kas, kemik, su). g/kg/gün: Günde vücut ağırlığının her kilogramı için alınan gram.
Alt grup bulgusu: Çalışmanın yalnız bir kısmında (örneğin yaşlılarda) görülen sonuç; yeni soru doğurur ama tek başına kanıt sayılmaz.
Kısaltmalar: ISSN, Uluslararası Spor Beslenmesi Derneği; IOC, Uluslararası Olimpiyat Komitesi; AAP, Amerikan Pediatri Akademisi; EFSA, Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi; RDA, ABD ve Kanada'nın önerilen günlük alım değeri.
Kanıt rozetleri
| KANIT: GÜÇLÜ | İnsanlarla yapılmış randomize kontrollü çalışmaların (RCT) son 5 yıl içindeki bir sistematik derlemesi ya da meta-analizi tutarlı sonuç veriyor, ya da bir meslek kuruluşunun tutum bildirgesi bunu açıkça söylüyor (bildirgenin yılı kaynakta yazılı). |
| KANIT: ORTA | Birkaç RCT var ama sonuçlar karışık ya da çalışmalar küçük; meta-analizde çalışmalar arasında büyük farklar ya da düşük kalite notu var; ya da bir kılavuz bunu koşullu öneri olarak veriyor. |
| KANIT: ZAYIF | Tek küçük bir RCT, yalnız gözlemsel çalışmalar, hayvan ya da hücre çalışmaları, kanıtlanmamış bir mekanizma açıklaması, ya da hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir ön baskı. |
| KURUM GÖRÜŞÜ | Bir kurumun kanıt derecesi verilmemiş görüşü (örneğin aile bilgilendirme sayfası). Kanıt düzeyi iddia etmeyiz; yalnız kaynağın türünü gösteririz. |
Düzeltmeler
Bir hata bulursanız Instagram'da @hucresaati hesabına mesaj gönderin. Yayımlanmış bir videoda ya da bu sayfada yaptığımız her düzeltmeyi burada tarihiyle yazarız.
Henüz düzeltme yok.
Bulgular, aksi belirtilmedikçe yetişkinlerle yapılan çalışmalardan. Bu sayfa kimseye kullanım önerisi değildir; 18 yaş altındakiler için bu çalışmalardan sonuç çıkarılamaz.
Tıbbi tavsiye değildir. Bir takviyeyi kullanmadan önce, özellikle bir sağlık sorununuz ya da kullandığınız bir ilaç varsa, hekiminize danışın.
Videolarımızda ürün ya da marka adı geçmez. Takviye, gıda ya da spor ürünü şirketlerinden para, ücretsiz ürün ya da sponsorluk almıyoruz; alırsak bunu videoda ve bu sayfada açıkça yazarız. Videolarda yapay zekâ seslendirmesi kullanılır.